Zapalenie rozcięgna podeszwowego i „ostroga piętowa” – skąd bierze się ból pięty i jak przebiega proces jego leczenia?

Ból pięty podczas pierwszych kroków po porannym wstaniu z łóżka to jeden z najczęstszych problemów, z jakimi pacjenci zgłaszają się do gabinetu fizjoterapeutycznego. Choć w potocznym języku niemal każdy przypadek opisywany jest jako „ostroga piętowa”, z medycznego punktu widzenia pojęcia te odnoszą się do dwóch różnych struktur.

Zrozumienie tej różnicy stanowi podstawę do odpowiednio dobranej terapii oraz stopniowego przywracania sprawności.

1. Co to jest?

Aby zrozumieć mechanizm powstawania dolegliwości w stopie, należy rozróżnić dwa terminy często ze sobą utożsamiane: zapalenie rozcięgna podeszwowego (mające najczęściej charakter przeciążeniowy oraz ostrogę piętową (osteofit).

Rozcięgno podeszwowe to grube, włókniste pasmo tkanki łącznej, które biegnie po podeszwowej stronie stopy – od guza kości piętowej aż do nasady palców. Działa jak elastyczna cięciwa: napina się przy każdym kroku, utrzymuje prawidłowe wysklepienie stopy i amortyzuje wstrząsy.

• Zapalenie rozcięgna podeszwowego to stan, w którym na skutek mikrourazów i przewlekłych przeciążeń w strukturze tego pasma dochodzi do mikroskopijnych naderwań, zgrubienia tkanki oraz przebudowy jej włókien.
• Ostroga piętowa to narośl kostna (osteofit) powstająca na spodzie kości piętowej.

Ważne rozróżnienie: Sama ostroga kostna z zasady nie jest bezpośrednim źródłem bólu. Istnienie osteofitu stanowi zazwyczaj reakcję adaptacyjną organizmu na długotrwałe pociąganie rozcięgna w miejscu jego przyczepu do kości. Wiele osób posiada ostrogę piętową widoczną na zdjęciu RTG, nie odczuwając przy tym żadnych dolegliwości. Ból wywoływany jest najczęściej przez podrażnione i przeciążone tkanki miękkie rozcięgna.

Główne i najczęściej zgłaszane objawy:

• Kłujący ból pod piętą przy pierwszych krokach po przebudzeniu (tzw. ból pierwszego kroku) lub po dłuższym spoczynku w pozycji siedzącej. Po wstępnym obciążeniu stopy ból może ulegać zmniejszeniu, jednak nasila się pod koniec dnia lub po intensywnej aktywności.
• Tkliwość uciskowa na spodzie pięty, szczególnie po jej wewnętrznej stronie.
• Uczucie sztywności stopy i łydki, odczuwane rano.

2. Przyczyny i czynniki ryzyka wystąpienia bólu związanego z zapaleniem rozcięgna podeszwowego.

U podstaw dolegliwości leży zaburzenie równowagi pomiędzy obciążeniem wywoływanym na strukturę stopy a jej zdolnościami regeneracyjnymi.

Kluczowe czynniki ryzyka:

• Wady ustawienia stóp wpływające na biomechanikę ruchu np:
  • Stopa płaska lub nadmierna pronacja (zapadanie stopy do wewnątrz): Powoduje stałe, wzmożone rozciąganie rozcięgna podeszwowego.
  • Stopa wydrążona (wysokie podbicie): Usztywniona struktura stopy w mniejszym stopniu amortyzuje wstrząsy, co przenosi większe siły na przyczep do kości piętowej.
• Napięcia w obrębie tylnej taśmy mięśniowo-powięziowej – przewlekłe wzmożone napięcie mięśnia brzuchatego i płaszczkowatego łydki oraz ścięgna Achillesa bezpośrednio zwiększa siły pociągania wywierane na rozcięgno podeszwowe.
• Czynniki zewnętrzne i nawyki:
  • Twarde podłoże: Długotrwałe chodzenie lub stanie na betonowych i kaflowych nawierzchniach.
  • Nieodpowiednie obuwie: Obuwie o płaskiej, cienkiej podeszwie bez właściwej amortyzacji i podparcia łuku stopy.
  • Gwałtowne zwiększenie obciążeń treningowych: Szybki wzrost dystansu biegowego lub nagła zmiana nawierzchni.
• Masa ciała i wiek:
  • Nadwaga zwiększa siły nacisku wywierane na strukturę pięty podczas poruszania się.
  • Z wiekiem naturalna poduszka tłuszczowa amortyzująca kość piętową ulega stopniowemu ścieńczeniu.

3. Jak przebiega leczenie?

Postępowanie w przypadku zaburzeń w obrębie rozcięgna podeszwowego wymaga kompleksowego podejścia. Ponieważ źródłem problemu są najczęściej zaburzenia biomechaniczne, podstawowym filarem leczenia jest odpowiednio zaplanowana fizjoterapia.

Fizjoterapia obejmuje:

• terapię manualną,
• falę uderzeniową,
• laseroterapię,
• kinesiology taping,
• ćwiczenia celowane oraz autoterapię.

Skupiamy się w dużej mierze na poprawie biomechaniki ruchu, przez zmniejszenie dolegliwości bólowych i dobór odpowiednich ćwiczeń wzmacniających struktury stopy i całej kończyny dolnej.

Wsparcie lekarskie

W pierwszej fazie może być konieczne zastosowanie leków przeciwzapalnych. W przypadku braku satysfakcjonującej poprawy po 3–6 miesiącach leczenia zachowawczego rozważa się osocze bogatopłytkowe PRP lub iniekcje sterydowe.

Leczenie operacyjne

Stosowane wyjątkowo rzadko, w przypadkach opornych na leczenie zachowawcze. Wskazaniami są uporczywy ból utrudniający chodzenie oraz potwierdzone badaniami przewlekłe uszkodzenie struktury.

Zaopatrzenie ortopedyczne i metody wspomagające

• Indywidualne wkładki ortopedyczne: Wykonywane na podstawie badania podoskopowego i analizy chodu. Pomagają odciążyć przyczep rozcięgna oraz skorygować ewentualną pronację.
• Ortezy nocne: Utrzymują stopę w pozycji zgięcia grzbietowego podczas snu, zapobiegając skracaniu się tkanek i ograniczając poranną sztywność.